Parafia na Łurzycu (Urzeczu), nadwiślańskim mikroregionie etnograficznym PDF Drukuj
czwartek, 01 sierpnia 2013 20:49


Urzecze – nadwiślański mikroregion etnograficzny

...Mało kto wie o tym kawałku powiśla, które tak odróżnia się przymiotami ziemi i zwyczajami mieszkańców od reszty kraju. Pas ten ciągnie się ponad Wisłą długością 25 wiorst, mniéj więcéj zaczyna się przy ujściu Swidny [Świdra] a kończy przy ujściu Wilgi. W tym powiślanym kraiku lud odróżnia się od innych okolic mową, ubraniem, zwyczajami, a nawet sposobem uprawy ziemi. Z jednéj strony Wisła, z drugiej wielkie lasy, które niegdyś nazywały się puszczą, odcinają tę oazę od dalszej okolicy...
Tak donosił o Urzeczu nieznany korespondent „Gazety Warszawskiej” w 1868 roku.

Parafia Warszawice położona jest na pograniczu dwóch odrębnych mikroregionów etnograficznych – Kołbielszczyzny (Polesia) rozpościerającej się na „górnych polach” dawnej Puszczy Osieckiej oraz Urzecza (gwar. Łurzyca), pasa urodzajnych ziem pradoliny Wisły. Historycznie, poprzez wcześniejszą siedzibę w nadwiślańskim Radwankowie, parafia warszawicka związana jest z Urzeczem. Także i dziś należy do niego większość miejscowości parafialnych (Dziecinów, Kępa Radwankowska, Piotrowice, Radwanków Szlachecki i Królewski, Sobiekursk, Warszawice, Wysoczyn), a pozostałe mają przejściowy, „polesko-łurzycki” charakter (Całowanie, Łukówiec, Sobienie Biskupie, Warszówka).

/Przed kościołem w Warszawicach, 1909 r. W ubiorach dominują ciemne „łurzyckie” barwy, jakkolwiek większość mieszkańców nosi się już „po miejsku”/


/Warszawiccy parafianie, członkowie bractwa Straży Honorowej przed swoim kościołem, ok. 1934 r./


/Łurzycoki na jarmarku w Sobieniach, gospodarz po lewej w charakterystycznej ciemnej kapocie i niskim półcylindrze, 1906 r./

Urzecze – gwarowo wymawiane jako Łurzyce – to podwarszawski mikroregion etnograficzny, rozciągający się po obydwu stronach Wisły, pomiędzy dawnymi ujściami Pilicy i Wilgi a mokotowskimi Siekierkami i prawobrzeżną Saską Kępą. Jeszcze niedawno nazwa Łurzyce była nadrzędna także w parafii Warszawice, jako że znakomicie odgraniczała urodzajną dolinę rzeczną od piaszczystych i lesistych „górnych pól”, które powszechnie zwano Polesiem. Należy w tym miejscu dodać, że wedle starych przekazów Łurzycoki to jeszcze ci, co mieli pola na Łurzycu, bo z nich żyli, mimo iż sami mieszkali już na „górnych polach” w Warszówce czy Łukówcu. Łurzycokami nie byli zatem wyłącznie mieszkańcy pradoliny Wisły, ale również ludzie żyjący w jej niedalekim sąsiedztwie i korzystający z jej dobrodziejstw, którymi w szczególności były ziemia, rybołówstwo i spław towarów.


Położenie regionu
Podwarszawskie Urzecze leży na zalewowym i częściowo nadzalewowym tarasie północnej części Doliny Środkowej Wisły, będącej południowo-centralnym fragmentem Niziny Środkowomazowieckiej. W całości znajduje się w województwie mazowieckim, w nadwiślańskich częściach powiatów: otwockiego, garwolińskiego, piaseczyńskiego oraz miasta stołecznego Warszawy: w dzielnicach Mokotów, Wilanów, Praga Południe i Wawer.

Jak już powiedziano wyżej, na prawym brzegu Wisły od północy obszar ten zamyka ujście starego Świdra do Wisły oraz przylegające bezpośrednio do rzeki wiślane starorzecze ciągnące się aż po Saską Kępę, zaś od południa granicą mikroregionu jest starorzecze Wilgi w rejonie wsi Nieciecz. Po lewej stronie Wisły zasięg Urzecza od północy ograniczony był liniami rzek Jeziorki i Wilanówki wraz z ich rozległymi starorzeczami, natomiast od południa zamknięty jest dawnym ujściem Pilicy w okolicy wsi Potycz. Od zachodu, na całej długości, interesujący nas teren ograniczony jest wysoką skarpą warszawską, stanowiącą niezwykle „czytelny” element dawnej pradoliny Wisły. Od wschodu Urzecze odseparowane było natomiast licznymi starorzeczami, niższą skarpą wiślaną i piaszczystym tarasem wydmowym, ponad którym rozciągała się zwarta linia lasów Równiny Garwolińskiej.
Położenie Urzecza po obydwu stronach Wisły nie powinno nas dziwić. W przeszłości bowiem Wisła nie dzieliła omawianego regionu i jego mieszkańców, a wręcz przeciwnie – łączyła. Wobec złego stanu ówczesnych dróg, rzeka stanowiła najprostszy środek transportu i komunikacji. Jej funkcję można by dziś przyrównać do roli autostrady, po której jedzie się szybko i stosunkowo łatwo dociera do celu. Względna bezproblemowość przedostania się na sąsiedni brzeg – wynikająca z powszechności stałych przewozów i łodzi pychowych – sprzyjała rozwojowi kontaktów międzyludzkich. Poza matrymonialnymi najczęściej były to kontakty handlowe, których rytm wyznaczały kolejne jarmarki w Warszawie, Wilanowie, Sobieniach, Karczewie czy Górze Kalwarii.

/Przybliżony zasięg mikroregionu etnograficznego Urzecze (gwar. Łurzyce) wg Ł. M. Stanaszka; kolor niebieski – właściwy zasięg regionu, kolor żółty – tereny przejściowe./


Tożsamość Urzecza
Mikroregion tradycyjnie związany był z Wisłą i handlem wiślanym, flisakami zwanymi tu orylami, a także z osadnictwem olęderskim, które pojawiło się tu już w początkach XVII wieku. Na ukształtowanie się odrębnej tożsamości Urzecza przez dziesiątki lat wpływało zatem szereg czynników. Przede wszystkim była to obecność Wisły, swoistego „okna na świat” dla ludzi żyjących nad jej brzegami. Względna izolacja geograficzna jej pradoliny (starorzecza, wysoka skarpa warszawska) i określony typ osadnictwa (olędrzy, oryle) przyczyniły się do wytworzenia unikalnej wspólnoty. Odrębna tożsamość Łurzycoków manifestowała się między innymi w pięknych wilanowskich strojach, lokalnych obyczajach czy specyficznej, nadrzecznej gospodarce, związanej z wyspecjalizowanym rybołówstwem, melioracją terenu, wznoszeniem budynków na sztucznych pagórkach-terpach, budową grobli, jazów czy też szerokim wykorzystaniem wikliny.